Εξωτερικά μοιάζουν με ένα συνηθισμένο ζευγάρι Ray-Ban Wayfarer. Στον σκελετό τους, όμως, βρίσκονται ενσωματωμένα μια κάμερα 12 εκατομμυρίων εικονοστοιχείων, πέντε μικρόφωνα και ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, το οποίο επιτρέπει στον χρήστη να φωτογραφίζει, να βιντεοσκοπεί και να μεταδίδει εικόνα χωρίς να κρατά κινητό τηλέφωνο ή άλλη εμφανή συσκευή.
Ακριβώς αυτή η δυσδιάκριτη μετάβαση από το γυαλί οράσεως στην κάμερα βρίσκεται στο επίκεντρο μιας σοβαρής νομικής αντιπαράθεσης στη Γερμανία. Η οργάνωση ψηφιακών δικαιωμάτων HateAid κατέθεσε ποινική καταγγελία κατά της Meta και επιχειρήσεων που συμμετέχουν στην κατασκευή και την πώληση των «έξυπνων γυαλιών», ζητώντας παράλληλα την απαγόρευση του μοντέλου Ray-Ban Meta Wayfarer δεύτερης γενιάς.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν τα γυαλιά μπορούν να καταγράψουν κάποιον χωρίς τη συγκατάθεσή του. Τεχνικά, μπορούν. Το ερώτημα που καλούνται να απαντήσουν οι γερμανικές αρχές είναι εάν η μικρή λευκή λυχνία που αναβοσβήνει κατά την καταγραφή αρκεί για να αντιληφθεί εγκαίρως ο πολίτης ότι βρίσκεται μπροστά σε ενεργή κάμερα.
Η καταγγελία της HateAid υποβλήθηκε στην Κεντρική Υπηρεσία Καταπολέμησης της Διαδικτυακής και Ηλεκτρονικής Εγκληματικότητας της Γερμανίας, η οποία υπάγεται στη Γενική Εισαγγελία της Φρανκφούρτης.
Στρέφεται κατά των διοικήσεων της Meta Platforms Technologies Ireland, της Ray-Ban και της Oakley, οι οποίες ανήκουν στον όμιλο EssilorLuxottica, καθώς και των γερμανικών αλυσίδων Fielmann, Apollo-Optik, Mister Spex και MediaMarkt.
Η οργάνωση υποστηρίζει ότι τα γυαλιά είναι σχεδιασμένα έτσι ώστε να μη διακρίνονται εύκολα από έναν συμβατικό σκελετό και, κατά συνέπεια, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για απαρατήρητη καταγραφή ανθρώπων σε χώρους εργασίας, μέσα μεταφοράς, καταστήματα ή χώρους αυξημένης ιδιωτικότητας.
Οι εισαγγελικές αρχές επιβεβαίωσαν ότι παρέλαβαν την καταγγελία και πραγματοποιούν την προβλεπόμενη προκαταρκτική αξιολόγηση, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν υπάρχουν επαρκείς λόγοι για εκτενέστερη έρευνα. Η διαδικασία βρίσκεται σε αρχικό στάδιο, δεν έχει ασκηθεί δίωξη και ισχύει πλήρως το τεκμήριο αθωότητας.
Σύμφωνα με το Reuters, η MediaMarktSaturn δήλωσε ότι αντιμετωπίζει σοβαρά την υπόθεση και ότι οι προμηθευτές της δεσμεύονται συμβατικά να διαθέτουν προϊόντα που συμμορφώνονται με τη νομοθεσία. Η Mister Spex ανέφερε ότι δεν είχε ακόμη ενημερωθεί επισήμως, προσθέτοντας ότι αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην προστασία της ιδιωτικότητας.
Μέχρι στιγμής, πάντως, τα γυαλιά δεν έχουν απαγορευτεί στη Γερμανία.
Η HateAid στηρίζει την καταγγελία της στο άρθρο 8 του γερμανικού νόμου για την προστασία των δεδομένων και της ιδιωτικής ζωής στις τηλεπικοινωνίες και τις ψηφιακές υπηρεσίες, γνωστού ως TDDDG.
Η συγκεκριμένη διάταξη απαγορεύει την κατοχή, την κατασκευή, την εισαγωγή και τη διάθεση στην αγορά συσκευών τηλεπικοινωνίας που εμφανίζονται ως διαφορετικά αντικείμενα ή είναι συγκαλυμμένες μέσα σε αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όταν είναι ιδιαίτερα κατάλληλες και προορίζονται για απαρατήρητη καταγραφή εικόνας ή ιδιωτικών συνομιλιών.
Ο νόμος διευκρινίζει μάλιστα ότι μια συσκευή θεωρείται προορισμένη για απαρατήρητη καταγραφή όταν, κατά τη συνήθη χρήση της, η λειτουργία της δεν είναι σαφώς αναγνωρίσιμη από το πρόσωπο που καταγράφεται.
Σε περίπτωση παράνομης κατασκευής ή διάθεσης τέτοιων συσκευών στην αγορά, το άρθρο 27 του ίδιου νόμου προβλέπει χρηματική ποινή ή φυλάκιση έως δύο έτη. Εάν η πράξη τελεστεί από αμέλεια, η προβλεπόμενη φυλάκιση μπορεί να φθάσει το ένα έτος.
Η υπόθεση, επομένως, δεν θα κριθεί απλώς από την ύπαρξη κάμερας. Θα κριθεί από το εάν ένας τρίτος μπορεί να καταλάβει με σαφήνεια ότι η κάμερα λειτουργεί.
Τα Ray-Ban Meta δεύτερης γενιάς μπορούν να καταγράφουν βίντεο ανάλυσης έως 3K, ενώ ο χρήστης μπορεί να ενεργοποιήσει την κάμερα με ένα άγγιγμα ή με φωνητική εντολή. Δεν χρειάζεται να σηκώσει κινητό τηλέφωνο, να κοιτάξει οθόνη ή να κάνει κάποια κίνηση που να προειδοποιεί τους γύρω του.
Η Meta απαντά στις ανησυχίες επισημαίνοντας ότι στο μπροστινό μέρος του σκελετού υπάρχει λευκή λυχνία. Κατά τη φωτογράφιση αναβοσβήνει στιγμιαία, ενώ κατά τη βιντεοσκόπηση παραμένει ενεργή όσο διαρκεί η καταγραφή.
Η εταιρεία υποστηρίζει ακόμη ότι η λυχνία δεν διαθέτει διακόπτη απενεργοποίησης και ότι, στα μοντέλα δεύτερης γενιάς, η κάμερα παύει να λειτουργεί εάν το σύστημα αντιληφθεί πως η φωτεινή ένδειξη έχει καλυφθεί ή αλλοιωθεί. Όπως αναφέρει η Meta στην επίσημη ενημέρωσή της, έχει επίσης ενισχύσει τους μηχανισμούς εντοπισμού επεμβάσεων στη λυχνία.
Η ύπαρξη μιας τεχνικής δικλίδας, ωστόσο, δεν λύνει αυτομάτως το πρόβλημα. Μια μικρή λευκή ένδειξη μπορεί να μην είναι εύκολα ορατή από απόσταση, κάτω από έντονο ηλιακό φως ή μέσα σε έναν πολυσύχναστο χώρο. Ακόμη και όταν διακρίνεται, ο περαστικός πρέπει να γνωρίζει τι σημαίνει. Σε αντίθεση με ένα κινητό τηλέφωνο που είναι στραμμένο προς κάποιον, το βλέμμα ενός ανθρώπου που φορά γυαλιά δεν αποτελεί από μόνο του εμφανή προειδοποίηση καταγραφής.
Η ίδια η γερμανική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Δικτύων είχε προειδοποιήσει από το 2023 ότι τα «έξυπνα γυαλιά» απαγορεύονται όταν δεν διαθέτουν επαρκή οπτικά ή ηχητικά σήματα. Σήμερα, πάντως, η υπηρεσία θεωρεί ότι η κατοχή και η πώλησή τους δεν απαγορεύονται εφόσον η καταγραφή γίνεται σαφώς αντιληπτή μέσω οπτικής ένδειξης. Παρακολουθεί την αγορά, αλλά δεν έχει ανακοινώσει επίσημη έρευνα για συγκεκριμένο προϊόν.
Η συζήτηση περιπλέκεται επειδή η φωτογράφιση και η βιντεοσκόπηση σε δημόσιο χώρο δεν ρυθμίζονται με ενιαίο τρόπο σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων θέτει κοινές αρχές για την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων. Παράλληλα, όμως, κάθε χώρα διαθέτει δικούς της κανόνες για το δικαίωμα στην εικόνα, την ιδιωτική ζωή, την καταγραφή συνομιλιών, τη δημοσίευση φωτογραφιών και τη δημοσιογραφική ή καλλιτεχνική χρήση υλικού.
Ούτε στη Γερμανία απαγορεύεται αυτομάτως κάθε φωτογραφία στην οποία εμφανίζεται αναγνωρίσιμος περαστικός. Η νομιμότητα εξαρτάται από το πλαίσιο, τον σκοπό, το σημείο της λήψης, το εάν το πρόσωπο αποτελεί το κύριο θέμα και, κυρίως, από το τι θα συμβεί στη συνέχεια με το υλικό.
Άλλη νομική αξιολόγηση μπορεί να έχει μια καθαρά προσωπική φωτογραφία και άλλη η συστηματική καταγραφή, η ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η εμπορική αξιοποίηση ή η χρήση του υλικού για παρενόχληση. Γι’ αυτό και μια πιθανή γερμανική απαγόρευση δεν θα επεκτεινόταν αυτομάτως στα υπόλοιπα κράτη-μέλη.
Η μεγαλύτερη ανησυχία δεν αφορά μόνο την αρχική καταγραφή. Μια φωτογραφία ή ένα βίντεο μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να αναρτηθεί στο διαδίκτυο, να αποκοπεί από το πραγματικό του πλαίσιο, να συνοδευτεί από προσωπικά στοιχεία ή να υποστεί επεξεργασία μέσω τεχνητής νοημοσύνης.
Η HateAid αναφέρει ότι έχει αντιμετωπίσει αυξανόμενο αριθμό περιστατικών ψηφιακής βίας που βασίζεται σε εικόνες και πλήττει δυσανάλογα τις γυναίκες. Το υλικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί για σεξουαλικοποίηση, εξευτελισμό, εκβιασμό, παρακολούθηση ή τη δημιουργία παραποιημένων γυμνών εικόνων.
Τα ευρύτερα στοιχεία δείχνουν ότι το πρόβλημα προϋπήρχε των «έξυπνων γυαλιών». Σύμφωνα με τον Δείκτη Ισότητας των Φύλων του EIGE για το 2025, το 30% των γυναικών στη Γερμανία έχει υποστεί ψυχολογική βία από νυν ή πρώην σύντροφο, το 32% σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία και το 14% παρακολούθηση.
Παράλληλα, διεθνής έρευνα της Economist Intelligence Unit, η οποία δημοσιεύθηκε το 2021, διαπίστωσε ότι μόλις μία στις τέσσερις γυναίκες που υπέστησαν διαδικτυακή κακοποίηση την κατήγγειλε στην αντίστοιχη πλατφόρμα. Μόλις το 14% απευθύνθηκε σε αρμόδιο φορέα εκτός διαδικτύου, ενώ το 78% δεν γνώριζε επαρκώς τις διαθέσιμες δυνατότητες καταγγελίας.
Τα δεδομένα αυτά δεν αποδεικνύουν ότι τα γυαλιά της Meta προκαλούν αύξηση της βίας. Δείχνουν, όμως, ότι μια νέα και δυσδιάκριτη μέθοδος καταγραφής εισέρχεται σε ένα περιβάλλον όπου η προστασία, η ενημέρωση και η πρόσβαση στη δικαιοσύνη παραμένουν ανεπαρκείς.
Μια απαγόρευση θα μπορούσε να εμποδίσει τη μαζική διάθεση ενός προϊόντος που ενδέχεται να μην πληροί τις απαιτήσεις του γερμανικού νόμου. Θα έστελνε επίσης ένα σαφές μήνυμα στις εταιρείες ότι η ιδιωτικότητα των τρίτων δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από την καλή συμπεριφορά του χρήστη.
Δεν θα εξαφάνιζε, ωστόσο, την κρυφή καταγραφή. Στην ευρωπαϊκή αγορά εξακολουθούν να εμφανίζονται συσκευές με κάμερες ή μικρόφωνα ενσωματωμένα σε ρολόγια, οικιακά αντικείμενα και άλλα προϊόντα καθημερινής χρήσης. Η γερμανική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Δικτύων έχει εντοπίσει στο παρελθόν ακόμη και κάμερες σε θήκες οδοντόβουρτσας ή μικρόφωνα σε βραστήρες.
Η αποκλειστική στόχευση ενός αναγνωρίσιμου εμπορικού σήματος, χωρίς αντίστοιχους ελέγχους στην υπόλοιπη αγορά, θα περιόριζε ένα μέρος του προβλήματος αλλά όχι τον πυρήνα του.
Η αποτελεσματική ρύθμιση χρειάζεται να συνδυάζει την τεχνική πρόληψη με την ουσιαστική προστασία των θυμάτων. Μεταξύ των μέτρων που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν περιλαμβάνονται:
Η ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/1385 για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών προβλέπει ήδη κοινές ελάχιστες απαιτήσεις για την ποινικοποίηση της μη συναινετικής διάδοσης προσωπικού ή παραποιημένου ερωτικού υλικού, της ψηφιακής παρακολούθησης και σοβαρών μορφών διαδικτυακής παρενόχλησης. Τα κράτη-μέλη οφείλουν να την ενσωματώσουν στο εθνικό τους δίκαιο έως τις 14 Ιουνίου 2027.
Στην ίδια κατεύθυνση, η UN Women προκρίνει ένα ευρύτερο πλέγμα μέτρων: συνεργασία κυβερνήσεων και τεχνολογικών επιχειρήσεων, αξιόπιστα δεδομένα, συμμετοχή των θυμάτων στη διαμόρφωση των πολιτικών, εκπαίδευση για την υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας και ασφάλεια ήδη από τον σχεδιασμό των προϊόντων.
Το πραγματικό κριτήριο, επομένως, δεν είναι αν τα «έξυπνα γυαλιά» είναι χρήσιμα ή εντυπωσιακά. Είναι αν ο άνθρωπος που βρίσκεται απέναντί τους μπορεί να γνωρίζει ότι καταγράφεται, να αρνηθεί και να προστατευθεί αποτελεσματικά σε περίπτωση κατάχρησης.
Εάν η απάντηση περιορίζεται σε μια μικρή λευκή λυχνία, τότε η προστασία της ιδιωτικότητας παραμένει μάλλον φωτεινή… μόνο στα χαρτιά.
Περισσότερες ειδήσεις
Πόση AI «αντέχει» ο ανθρώπινος νους; Οι επιστήμονες ζητούν νέα όρια, πριν να είναι αργά
Ζώδια, ψυχολογία και… ChatGPT: Το μοντέλο GPT-4 «μάντεψε» τις απαντήσεις 600 ανθρώπων σε νέα έρευνα
Σάλος με το παιδικό «Πέππα: Το γουρουνάκι» — Ζητούν από παιδιά να παραχωρήσουν τη φωνή τους στην AI
