Τον Απρίλιο του 2026 συμπληρώνονται δέκα χρόνια από τη Συμφωνία του Παρισιού. Παράλληλα, κλείνει μια δεκαετία από μια άλλη, λιγότερο θορυβώδη αλλά εξίσου καθοριστική εξέλιξη: την αρχή της παγκόσμιας ανόδου της κλιματικής δικαιοσύνης μέσω των δικαστηρίων. Πρόκειται για τη σταδιακή μετατόπιση της κλιματικής κρίσης από το πεδίο των διακηρύξεων και των στόχων στο πεδίο των νομικών υποχρεώσεων και των κυρώσεων.
Η υπόθεση Urgenda, που επικυρώθηκε το 2019 από το Ανώτατο Δικαστήριο της Ολλανδίας, αποτέλεσε σημείο καμπής. Για πρώτη φορά, κράτος υποχρεώθηκε δικαστικά να μειώσει ταχύτερα τις εκπομπές του για να προστατεύσει τους πολίτες του από την κλιματική κρίση. Η απόφαση αυτή συνέδεσε ρητά το κλίμα με τα ανθρώπινα δικαιώματα, ανοίγοντας έναν νέο νομικό δρόμο για πολίτες και οργανώσεις διεθνώς.
Από τότε, οι προσφυγές για το κλίμα πολλαπλασιάστηκαν και, το 2025, άφησαν ένα σαφές αποτύπωμα: αποφάσεις που μπλόκαραν ορυκτά καύσιμα, ακύρωσαν επενδύσεις και υποχρέωσαν κυβερνήσεις και πολυεθνικές να αλλάξουν πορεία. Σύμφωνα με τη βρετανική εφημερίδα Guardian, Το 2025 καταγράφεται πλέον ως χρονιά «ωρίμανσης» της κλιματικής δικαιοσύνης, όχι ως μεμονωμένης εξαίρεσης αλλά ως συστημικής τάσης.
Στις αρχές του 2025, σκωτσέζικο δικαστήριο έκρινε παράνομες τις εγκρίσεις για τα κοιτάσματα Rosebank και Jackdaw στη Βόρεια Θάλασσα, επειδή δεν είχαν ληφθεί υπόψη οι εκπομπές από την καύση των καυσίμων. Μέχρι τότε, οι περισσότερες αδειοδοτήσεις υπολόγιζαν μόνο τις εκπομπές της εξόρυξης, αγνοώντας το κλιματικό αποτύπωμα της τελικής χρήσης.
Η απόφαση αυτή στηρίχθηκε σε προηγούμενη ετυμηγορία του Ανώτατου Δικαστηρίου του Ηνωμένου Βασιλείου και άνοιξε τον δρόμο για την ακύρωση νέου ανθρακωρυχείου στην Αγγλία. Στην πράξη, τα δικαστήρια επαναχάραξαν τα όρια του τι θεωρείται «πλήρης» περιβαλλοντική αξιολόγηση.
Ανάλογη εξέλιξη καταγράφηκε στη Βραζιλία, όπου αποσύρθηκε σχέδιο για τη μεγαλύτερη μονάδα άνθρακα της χώρας, έπειτα από πολυετή νομική πίεση οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Η υπόθεση ανέδειξε τη δύναμη της στρατηγικής δικαστικής δράσης σε χώρες με υψηλή εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα.
Το 2025 σημαδεύτηκε και από υποθέσεις πράσινου ξεπλύματος (greenwashing). Στην Αυστραλία, η EnergyAustralia αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι οι αντισταθμίσεις άνθρακα που χρησιμοποιούσε δεν αναιρούσαν τη ζημιά από τις εκπομπές. Το δικαστήριο έκρινε ότι οι αντισταθμίσεις δεν μπορούν να υποκαταστήσουν πραγματικές μειώσεις ρύπων.
Στη Γερμανία, δικαστήριο απαγόρευσε στην Apple να χαρακτηρίζει το Apple Watch ως «ουδέτερο ως προς τον άνθρακα», κρίνοντας ότι οι ισχυρισμοί δεν τεκμηριώνονταν επαρκώς. Η απόφαση έθεσε αυστηρότερα όρια στο πώς μπορούν οι εταιρείες να επικοινωνούν τις περιβαλλοντικές τους επιδόσεις.
Παρόμοιες υποθέσεις ανάγκασαν μεγάλες εταιρείες κρέατος να αποσύρουν δεσμεύσεις για «κλιματικά ουδέτερα» προϊόντα, αποδεικνύοντας ότι η νομική πίεση μετατρέπεται σε ουσιαστικό εργαλείο ελέγχου. Η εποχή των αόριστων «πράσινων» ισχυρισμών χωρίς αποδείξεις δείχνει να πλησιάζει στο τέλος της.
Το καλοκαίρι, δύο διεθνή δικαστήρια εξέδωσαν γνωμοδοτήσεις με ιστορική σημασία. Το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αναγνώρισε το δικαίωμα σε υγιές κλίμα, ενώ το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης τόνισε ότι τα κράτη οφείλουν να αποτρέπουν ζημιές στο κλιματικό σύστημα και μπορεί να υποχρεωθούν σε αποζημιώσεις.
Οι αποφάσεις αυτές ήδη χρησιμοποιούνται ως νομικά εργαλεία σε νέες προσφυγές παγκοσμίως και η κλιματική κρίση αποκτά σταδιακά διεθνή νομική υπόσταση.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η κυβέρνηση παρουσίασε αυστηρότερο κλιματικό σχέδιο μετά από δικαστική ακύρωση του προηγούμενου, καθώς το δικαστήριο έκρινε ότι οι στόχοι δεν συνοδεύονταν από ρεαλιστικό και μετρήσιμο οδικό χάρτη εφαρμογής.
Στη Χαβάη, αγωγή νέων πολιτών οδήγησε σε δεσμεύσεις για μηδενικές εκπομπές στις μεταφορές έως το 2045. Η υπόθεση βασίστηκε στη λογική της διαγενεακής δικαιοσύνης.
Ακόμη και στη Νορβηγία, τρία πετρελαϊκά έργα κρίθηκαν παράνομα λόγω ελλιπών περιβαλλοντικών εκτιμήσεων, δείχνοντας ότι ούτε οι παραδοσιακοί «πρωταθλητές» του πετρελαίου μένουν στο απυρόβλητο.
Αν και η Ελλάδα δεν έχει ακόμη βρεθεί στο επίκεντρο διεθνώς εμβληματικών υποθέσεων όπως η Urgenda, η κλιματική δικαιοσύνη έχει ήδη αρχίσει να διαμορφώνει αποφάσεις και στη χώρα μας.
Το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει επανειλημμένα ακυρώσει ή «παγώσει» έργα λόγω ανεπαρκών περιβαλλοντικών μελετών, ιδίως σε περιοχές Natura, σε παράκτιες ζώνες και σε μεγάλα ενεργειακά projects, θέτοντας αυστηρά όρια στην επίκληση της «αναπτυξιακής αναγκαιότητας» όταν αυτή συγκρούεται με την περιβαλλοντική προστασία.
Παράλληλα, προσφυγές πολιτών και τοπικών φορέων για αιολικά πάρκα, τουριστικές επενδύσεις μεγάλης κλίμακας και έργα υποδομών δείχνουν ότι η δικαστική οδός χρησιμοποιείται ολοένα και συχνότερα ως μέσο ελέγχου της περιβαλλοντικής πολιτικής.
Καθώς η ενεργειακή μετάβαση επιταχύνεται και οι πιέσεις για νέες επενδύσεις αυξάνονται, το ερώτημα δεν είναι αν η κλιματική δικαιοσύνη θα παίξει ρόλο στη χώρα, αλλά πόσο καθοριστικός θα είναι αυτός.
Περισσότερες ειδήσεις
Το «βρώμικο» μυστικό του ανακυκλωμένου πολυεστέρα και το οικολογικό ξέπλυμα των μεγάλων brands
Ρύπανση, μικροπλαστικά και παραπληροφόρηση — Το «εγχειρίδιο» των εταιρειών ύδρευσης
Τέλος το «κόλπο» του CO2: Η ΕΕ απαγορεύει σε 21 αεροπορικές να πωλούν το ψέμα της «ουδέτερης πτήσης»
