Η συστηματική προσπάθεια των τελευταίων δεκαετιών να «εξαλειφθεί» η πλήξη από την παιδική καθημερινότητα φαίνεται ότι είχε ένα απρόσμενο κόστος: την υπονόμευση βασικών γνωστικών δεξιοτήτων που συνδέονται με την αυτορρύθμιση, τον σχεδιασμό και τη δημιουργική σκέψη.
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη περιγράφει τον εγκέφαλο ως ένα σύστημα που εναλλάσσεται μεταξύ διαφορετικών καταστάσεων λειτουργίας. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η «κατάσταση εκτέλεσης», η οποία ενεργοποιείται όταν το άτομο ασχολείται με συγκεκριμένες δραστηριότητες, καθήκοντα ή οθόνες. Από την άλλη, υπάρχει ένα λιγότερο ορατό αλλά εξίσου κρίσιμο δίκτυο: εκείνο που ενεργοποιείται όταν ο νους «αφήνεται».
Αυτή η δεύτερη κατάσταση συνδέεται με τη δημιουργικότητα, την ενδοσκόπηση και τη σύνθετη επίλυση προβλημάτων. Δεν πρόκειται για αδράνεια, αλλά για μια ενεργή, εσωτερική επεξεργασία. Όταν όμως κάθε στιγμή του παιδιού είναι γεμάτη δραστηριότητες, το σύστημα αυτό δεν προλαβαίνει να λειτουργήσει.
Τα σύγχρονα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον συνεχούς διέγερσης: ψηφιακές οθόνες, οργανωμένα αθλήματα, εξωσχολικές δραστηριότητες, διαρκής καθοδήγηση. Αν και όλα αυτά θεωρούνται επενδύσεις στην ανάπτυξή τους, η υπερβολή φαίνεται να έχει αντίθετα αποτελέσματα.
Κάθε ώρα γεμάτη με ερεθίσματα είναι μια ώρα κατά την οποία ο εγκέφαλος παραμένει «κλειδωμένος» σε λειτουργία εκτέλεσης. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο μηχανισμός που σχετίζεται με τη δημιουργική επεξεργασία και την αυτορρύθμιση παραμένει σε δεύτερο πλάνο.
Πρόσφατες έρευνες σε παιδιά έως την προεφηβεία δείχνουν μια σαφή τάση: εκείνα που διαθέτουν λιγότερο μη δομημένο χρόνο εμφανίζουν χαμηλότερες επιδόσεις σε δεξιότητες εκτελεστικής λειτουργίας.
Οι δεξιότητες αυτές –που περιλαμβάνουν τον έλεγχο παρορμήσεων, τον σχεδιασμό και τη διαχείριση συναισθημάτων– αποτελούν βασικό δείκτη για την πορεία ενός ατόμου στη ζωή. Μάλιστα, εκτιμάται ότι προβλέπουν την επαγγελματική και κοινωνική εξέλιξη πιο αξιόπιστα από άλλους γνωστικούς δείκτες.
Η αλλαγή στο παιδικό πρόγραμμα είναι εντυπωσιακή. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ένα σημαντικό μέρος της ημέρας των παιδιών ήταν αφιερωμένο σε ελεύθερο, μη δομημένο χρόνο. Σήμερα, αυτό το ποσοστό έχει περιοριστεί αισθητά, ενώ μεγάλο μέρος του έχει αντικατασταθεί από δραστηριότητες με σαφή δομή – συχνά με τη διαμεσολάβηση οθονών.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η φυσική διαδικασία ωρίμανσης του εγκεφάλου διαταράσσεται. Η συνεχής παραγωγικότητα αντικαθιστά το «κενό» που είναι απαραίτητο για την ανάπτυξη.
Η πλήξη λειτουργεί ως ερέθισμα. Όταν το παιδί δεν έχει κάτι να κάνει, ο εγκέφαλος αναζητά διεξόδους: επινοεί παιχνίδια, κατασκευάζει, πειραματίζεται, επιλύει προβλήματα. Πρόκειται για μια διαδικασία που ενισχύει σε πραγματικό χρόνο τις εκτελεστικές λειτουργίες.
Με άλλα λόγια, η φράση «βρες κάτι να κάνεις» δεν είναι αδιαφορία, είναι μια έμμεση ενίσχυση της αυτονομίας και της γνωστικής ανάπτυξης.
Κανένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα, εφαρμογή ή δραστηριότητα δεν φαίνεται να αναπαράγει τα οφέλη ενός πραγματικά ελεύθερου απογεύματος. Τα παιδιά που έχουν χώρο να βαρεθούν, να περιπλανηθούν και να αντιμετωπίσουν την αμηχανία της απουσίας ερεθισμάτων αναπτύσσουν πιο ανθεκτικές γνωστικές δεξιότητες.
Η υπερφόρτωση του ημερολογίου, τελικά, δεν είναι λύση. Αντίθετα, φαίνεται να αφαιρεί από τα παιδιά το πιο κρίσιμο εργαλείο που διαθέτουν: τον χρόνο να σκεφτούν χωρίς καθοδήγηση.
Το ζητούμενο δεν είναι η κατάργηση των δραστηριοτήτων, αλλά η αποκατάσταση της ισορροπίας. Η δομή έχει αξία, αλλά χωρίς το αντίβαρο της ελευθερίας, χάνει τη λειτουργικότητά της.
Σε μια εποχή που η παραγωγικότητα έχει αναχθεί σε αυτονόητη αξία, η επαναφορά του «άχρηστου» χρόνου ίσως αποδειχθεί η πιο χρήσιμη παρέμβαση για τη γνωστική ανάπτυξη των επόμενων γενεών.
Περισσότερες ειδήσεις:
Πέντε φράσεις που βοηθούν τα παιδιά να νιώθουν ασφαλή με τα συναισθήματά τους
Πότε πρέπει να δίνεις τέλος σε μια φιλία… και πότε αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία
Γιατί τα παιδιά το σκάνε από το σπίτι — Οι ψυχολόγοι εξηγούν τι πραγματικά συμβαίνει, ποια είναι τα σημάδια
