Τον Σεπτέμβριο αναμένεται να υπογραφεί η πολυπόθητη σύμβαση ανάμεσα στην Περιφέρεια Αττικής και το κοινοπρακτικό σχήμα με συμμετοχή της ΤΕΡΝΑ και της εταιρείας Ηλιοχώρα οι οποίες αποτελούν θυγατρικές του ομίλου ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ. Αμέσως μετά, το έργο θα περάσει στην επόμενη και πλέον ουσιαστική φάση, αυτή της κατασκευής, με τις πρώτες εργασίες να αναμένεται, σύμφωνα με πληροφορίες, να ξεκινήσουν τον Ιανουάριο.
Πρόκειται για την εξέλιξη που φιλοδοξεί να κλείσει έναν μακρύ κύκλο αναβολών, προσφυγών και διαδοχικών επανασχεδιασμών γύρω από ένα από τα πλέον πολυσυζητημένα έργα της Αττικής. Η ανάπλαση του Φαληρικού Όρμου έχει παρουσιαστεί εδώ και χρόνια μέσα από εντυπωσιακές αρχιτεκτονικές απεικονίσεις, χωρίς όμως μέχρι σήμερα η τελική εικόνα να έχει περάσει από τις μακέτες στο πραγματικό παραλιακό μέτωπο.
Σχεδόν μία δεκαετία μετά τη δημοπράτηση της πρώτης φάσης, η περιοχή εξακολουθεί να φέρει έντονα τα σημάδια ενός ημιτελούς έργου. Οι κάτοικοι της Καλλιθέας, των Τζιτζιφιών και του Μοσχάτου βλέπουν επί χρόνια μια μεγάλη έκταση να παραμένει αποκομμένη από την καθημερινότητα της πόλης, με εργοταξιακές ζώνες, σκόνη και ανολοκλήρωτες υποδομές. Το όνομα «Αέναον», που δόθηκε στη νέα εκδοχή του σχεδιασμού, απέκτησε έτσι σχεδόν ειρωνική διάσταση, καθώς αυτό που έμοιαζε διαρκές δεν ήταν η λειτουργία του πάρκου, αλλά η εκκρεμότητα γύρω από την ολοκλήρωσή του.
Η επικείμενη υπογραφή της σύμβασης δημιουργεί πλέον νέες προσδοκίες, χωρίς ωστόσο να εξαφανίζει τον προβληματισμό για τα στενά χρονικά περιθώρια. Το έργο συνδέεται με το χρηματοδοτικό πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2021-2027, ενώ η προβλεπόμενη διάρκεια της κατασκευαστικής περιόδου φθάνει τα τρία χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι το χρονοδιάγραμμα θα πρέπει να τηρηθεί με ιδιαίτερη ακρίβεια, καθώς οποιαδήποτε νέα εμπλοκή μπορεί να επαναφέρει στο τραπέζι το ζήτημα της χρηματοδότησης.
Ο Φαληρικός Όρμος δεν αποτελεί ένα ακόμη ανεκμετάλλευτο κομμάτι της αθηναϊκής ακτογραμμής. Η ιστορία του είναι συνδεδεμένη με αλλεπάλληλους σχεδιασμούς που ξεκίνησαν πριν από περισσότερα από 60 χρόνια, αλλά δεν κατάφεραν ποτέ να αποκτήσουν ολοκληρωμένη μορφή.
Η πρώτη οργανωμένη προσπάθεια καταγράφεται το 1965, όταν ο Ελληνικός Οργανισμός Τουρισμού προκήρυξε διαγωνισμό με στόχο τη διαμόρφωση του Όρμου ως μιας «επιθαλάσσιας πύλης» της πρωτεύουσας. Το σχέδιο δεν υλοποιήθηκε, ενώ τα επόμενα χρόνια η περιοχή άρχισε να αλλάζει βίαια χαρακτήρα. Οι παλιές λουτρικές εγκαταστάσεις και το ιστορικό ξενοδοχείο «Ακταίον» κατεδαφίστηκαν, το 1968 άρχισαν οι επιχώσεις και το 1972 ακολούθησε η δημιουργία της τεχνητής κοίτης του Κηφισού.
Η κατασκευή της υπερυψωμένης λεωφόρου Ποσειδώνος ολοκλήρωσε την απομόνωση των γύρω συνοικιών από τη θάλασσα. Νέο Φάληρο, Μοσχάτο, Τζιτζιφιές και Καλλιθέα βρέθηκαν πίσω από ένα ισχυρό οδικό και τεχνικό φράγμα, το οποίο διέκοψε τη φυσική συνέχεια της πόλης προς την παραλία. Παράλληλα, η συνύπαρξη της λεωφόρου με την κοίτη του Κηφισού επιβάρυνε σταδιακά και την αντιπλημμυρική λειτουργία της περιοχής, καθώς οι ροές εγκλωβίζονταν πίσω από τις νέες υποδομές.
Το 1985, την ίδια χρονιά που εγκαινιάστηκε το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, το πρώτο Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας αναγνώρισε τη δυναμική της περιοχής και προέβλεψε τη μετατροπή της σε πόλο πολιτισμού, αθλητισμού και αναψυχής. Η πρόβλεψη, όμως, δεν συνοδεύτηκε από ουσιαστικές παρεμβάσεις και για περίπου μία δεκαετία το παραλιακό μέτωπο παρέμεινε αδρανές.
Η επόμενη μεγάλη ευκαιρία ήρθε με τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004. Στον Φαληρικό Όρμο χωροθετήθηκαν οι εγκαταστάσεις του μπιτς βόλεϊ και του χάντμπολ, ενώ προβλέφθηκε και η δημιουργία οικολογικού πάρκου. Η τελευταία παρέμβαση αποδείχθηκε περισσότερο συμβολική παρά ουσιαστική, καθώς η φύτευση που έγινε λίγο πριν από τους Αγώνες δεν συντηρήθηκε και μεγάλο μέρος του πρασίνου καταστράφηκε σύντομα.
Η ολυμπιακή σύνδεση της περιοχής, πάντως, δεν ήταν πρωτόγνωρη. Ήδη από τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896, στην ευρύτερη ζώνη είχε δημιουργηθεί ποδηλατοδρόμιο στη θέση του σημερινού Σταδίου Καραϊσκάκη, ενώ στην παραλία είχαν εγκατασταθεί υποδομές για αγωνίσματα κωπηλασίας.
Οι Αγώνες του 2004 άφησαν πίσω τους, εκτός από τις αθλητικές εγκαταστάσεις, και ένα πολεοδομικό πλαίσιο για τη μελλοντική ανάπλαση. Στην πράξη, όμως, το σχέδιο δεν προχώρησε. Αντιθέτως, την περίοδο εκείνη επεκτάθηκε η λεωφόρος Κηφισού έως τη θάλασσα, αναδιαμορφώθηκε ο κόμβος της λεωφόρου Συγγρού και έγιναν παρεμβάσεις στην εκβολή του Ιλισού, χωρίς να προκύψει μια συνολική λύση για το παραλιακό μέτωπο.
Νέο πολεοδομικό πλαίσιο θεσπίστηκε το 2013, αλλά και αυτή η προσπάθεια κινδύνευσε να μείνει στα χαρτιά, καθώς η ανάπλαση δεν εντάχθηκε τότε στο ΕΣΠΑ, αφού αντιμετωπίστηκε ως έργο περιορισμένης αναπτυξιακής χρησιμότητας. Καθοριστική για τη διατήρηση του μητροπολιτικού χαρακτήρα της περιοχής ήταν η παρουσία του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, το οποίο είχε ήδη αναλάβει την κατασκευή του Κέντρου Πολιτισμού στην Καλλιθέα.
Η ανάπτυξη του ΚΠΙΣΝ λειτούργησε ως ανάχωμα σε διαφορετικά σενάρια αξιοποίησης, μεταξύ των οποίων είχε βρεθεί ακόμη και η μετατροπή τμήματος του Φαληρικού Όρμου σε λιμένα κρουαζιέρας. Η προοπτική ενός ενιαίου δημόσιου χώρου πρασίνου, πολιτισμού και αναψυχής παρέμεινε έτσι ζωντανή, αν και χρειάστηκαν αρκετά ακόμη χρόνια για να περάσει το σχέδιο στη φάση των έργων.
Το 2016 η έκταση παραχωρήθηκε κατά χρήση στην Περιφέρεια Αττικής και το έργο χωρίστηκε σε δύο βασικές φάσεις. Η πρώτη περιλάμβανε τις αναγκαίες τεχνικές και αντιπλημμυρικές υποδομές και χρηματοδοτήθηκε με ίδιους πόρους της Περιφέρειας.
Η σύμβαση με τον ανάδοχο υπογράφηκε τον Μάιο του 2017, με αρχικό στόχο οι εργασίες να έχουν ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2019. Στην πορεία κατασκευάστηκαν οι βασικές υποδομές, με σημαντικότερη τη μετακίνηση της λεωφόρου Ποσειδώνος και την κάλυψή της σε δύο τμήματα, ώστε να διαμορφωθούν οι προϋποθέσεις σύνδεσης της πόλης με την παραλία.
Ωστόσο, το τελικό αποτέλεσμα απομακρύνθηκε σε σημαντικό βαθμό από την αρχική σύλληψη που είχε διαμορφωθεί με τη συμβολή του Ρέντσο Πιάνο. Το χωμάτινο αντιπλημμυρικό κανάλι μετατράπηκε σε τσιμεντένια υποδομή, ενώ η πλήρης υπογειοποίηση της Ποσειδώνος περιορίστηκε τελικά σε ταπείνωση της στάθμης του δρόμου κατά περίπου 2 έως 2,5 μέτρα.
Μετά την ολοκλήρωση του βασικού τεχνικού σκέλους, η συνέχεια της ανάπλασης πάγωσε. Η δεύτερη φάση δεν δημοπρατήθηκε εγκαίρως και ο χώρος παρέμεινε για χρόνια χωρίς την τελική διαμόρφωση, με τις κατασκευασμένες υποδομές να μην μπορούν να αποδώσουν το όφελος για το οποίο σχεδιάστηκαν.
Ύστερα από αλλεπάλληλες μεταθέσεις, αποφασίστηκε η επικαιροποίηση μέρους του σχεδιασμού από το γραφείο Παπαγιάννη, το οποίο είχε συμμετάσχει και στις προηγούμενες μελετητικές φάσεις. Στόχος ήταν το έργο να αποκτήσει τα χαρακτηριστικά που απαιτούνταν για την ένταξή του στο «Νέο Ευρωπαϊκό Bauhaus», με έμφαση στη βιωσιμότητα, στην προσβασιμότητα και στη σύνδεση του φυσικού τοπίου με τον αστικό ιστό.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία εξασφαλίστηκε κοινοτική χρηματοδότηση ύψους 320 εκατ. ευρώ, με το 85% των πόρων να προέρχεται από το Ταμείο Συνοχής. Το έργο απέκτησε παράλληλα νέα ταυτότητα και ονομασία, καθώς παρουσιάστηκε ως «Αέναον – Ανοικτό Πάρκο Μεσογειακού Πολιτισμού και Ζωής».
Η επανεκκίνηση της διαδικασίας πραγματοποιήθηκε επί της σημερινής περιφερειακής αρχής, με τον διαγωνισμό για τη δεύτερη φάση, δηλαδή για την ολοκλήρωση της ανάπλασης, να προκηρύσσεται τον Νοέμβριο του 2025.
Η διαγωνιστική διαδικασία δεν εξελίχθηκε χωρίς εμπόδια. Κατά των όρων του διαγωνισμού προσέφυγε στην Ενιαία Αρχή Δημοσίων Συμβάσεων η κοινοπραξία Aktor – Τομή, με αποτέλεσμα η διαδικασία να ανασταλεί προσωρινά. Μετά την απόρριψη της προσφυγής, η Περιφέρεια προχώρησε στην ανάδειξη ως προσωρινού αναδόχου της κοινοπραξίας ΤΕΡΝΑ – Ηλιοχώρα – ΜΕΤΚΑ– ΕΛΕΜΚΑ.
Ακολούθησε νέα δικαστική κίνηση από την Aktor – Τομή, αυτή τη φορά ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, με αίτηση ακύρωσης και αίτηση αναστολής. Η υπόθεση συζητήθηκε στις 3 Μαρτίου από το Δ΄ Τμήμα του ΣτΕ και τελικά η εν λόγω προσφυγή απορρίφθηκε ξανά.
Το χρηματοδοτικό ζήτημα παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους για το έργο. Το ΕΣΠΑ 2021-2027 μπορεί να καλύψει την υλοποίηση και μετά την τυπική ολοκλήρωση της προγραμματικής περιόδου, μέσω των χρονικών περιθωρίων που προβλέπουν οι ευρωπαϊκοί κανόνες. Ωστόσο, τα περιθώρια δεν είναι απεριόριστα.
Η εμπειρία από μεγάλα δημόσια έργα δείχνει ότι οι αρχικοί χρόνοι συχνά μεταβάλλονται λόγω τεχνικών προβλημάτων, συμπληρωματικών μελετών, απαλλοτριώσεων ή νέων δικαστικών εμπλοκών. Στην περίπτωση του Φαληρικού Όρμου, ακόμη και μια σχετικά περιορισμένη καθυστέρηση μπορεί να δημιουργήσει πιέσεις στην απορρόφηση των διαθέσιμων κονδυλίων.
Για τον λόγο αυτόν, η υπογραφή της σύμβασης δεν αρκεί από μόνη της για να θεωρηθεί ότι το έργο έχει διασφαλιστεί. Το πραγματικό στοίχημα είναι να στηθεί γρήγορα το εργοτάξιο, να εξελιχθούν παράλληλα τα επιμέρους μέτωπα και να αποφευχθούν οι υπερβάσεις που χαρακτήρισαν την πρώτη φάση.
Η δεύτερη φάση είναι αυτή που θα μετατρέψει τις τεχνικές υποδομές σε έναν ενιαίο και λειτουργικό δημόσιο χώρο. Στην περιοχή προβλέπεται να δημιουργηθεί ένα εκτεταμένο μητροπολιτικό πάρκο, το οποίο θα λειτουργεί ως ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις συνοικίες του Μοσχάτου και της Καλλιθέας και στο παραλιακό μέτωπο.
Η πρόσβαση προς τη θάλασσα θα γίνεται μέσω δύο πεζογεφυρών πάνω από τη λεωφόρο Ποσειδώνος, αλλά και μέσα από δύο μεγάλες διαμορφώσεις εδάφους, τους λεγόμενους «λόφους», που θα αναπτύσσονται επάνω από τα δύο καλυμμένα τμήματα της λεωφόρου. Καθένα από αυτά έχει πλάτος περίπου 300 μέτρων και θα επιτρέπει τη συνέχεια του πρασίνου και της πεζής κίνησης, περιορίζοντας την αίσθηση του οδικού φραγμού.
Το πάρκο θα οργανωθεί σε τέσσερις μεγάλες ενότητες, οι οποίες θα διαχωρίζονται από πέντε κάθετους θεματικούς άξονες. Οι άξονες θα ακολουθούν ουσιαστικά τη συνέχεια βασικών δρόμων της πόλης προς την παραλία, δημιουργώντας νέες εισόδους και διαδρομές.
Ο πρώτος άξονας, προς την πλευρά του Κηφισού, θα είναι αφιερωμένος στη φύση και την επιστήμη. Ο δεύτερος θα έχει ως κεντρικό στοιχείο τον πολιτισμό, ο τρίτος τον αθλητισμό και την ευεξία, ο τέταρτος θα φιλοξενεί δράσεις και εκδηλώσεις κοντά στις εγκαταστάσεις του μπιτς βόλεϊ, ενώ ο πέμπτος θα είναι συνδεδεμένος με τον ναυταθλητισμό.
Σε κάθε θεματική ζώνη θα τοποθετηθούν περίπτερα και ελαφρές κατασκευές, στις οποίες θα αναπτύσσονται χρήσεις σχετικές με τον χαρακτήρα του αντίστοιχου άξονα. Με αυτόν τον τρόπο, το πάρκο δεν θα αποτελεί απλώς μια εκτεταμένη ζώνη πρασίνου, αλλά έναν χώρο πολλαπλών δραστηριοτήτων, με πολιτιστικές, εκπαιδευτικές, αθλητικές και ψυχαγωγικές λειτουργίες.
Ιδιαίτερη θέση στον νέο σχεδιασμό κατέχει το ολυμπιακό γήπεδο του μπιτς βόλεϊ. Η εγκατάσταση προβλέπεται να ανακαινιστεί και να μετατραπεί σε πολυχώρο εκδηλώσεων, φιλοξενώντας συναυλίες, παραστάσεις και άλλες διοργανώσεις.
Η φιλοδοξία είναι να εξελιχθεί σε ένα είδος υπαίθριου πολιτιστικού σημείου αναφοράς για το νότιο παραλιακό μέτωπο, με ρόλο ανάλογο με εκείνον που διαδραματίζει το θέατρο του Λυκαβηττού στο κέντρο της Αθήνας.
Στο πάρκο θα κατασκευαστούν ακόμη πέντε υπόσκαφα κτίρια και τρεις υπόσκαφοι χώροι στάθμευσης, ώστε οι αναγκαίες εγκαταστάσεις να ενσωματώνονται στο τοπίο χωρίς να διακόπτουν τη συνέχεια του πρασίνου. Στον σχεδιασμό εντάσσεται και το γραμμικό κτίριο όπου στεγάζονται σήμερα υπηρεσίες της Περιφέρειας.
Κομβικό ρόλο στην τελική εικόνα θα έχουν οι προβλήτες, οι οποίες διατηρούνται ως βασικά στοιχεία της σχέσης του πάρκου με τη θάλασσα. Οι τρεις κεντρικές προβλήτες, ωστόσο, θα υλοποιηθούν μέσω χωριστής εργολαβίας και δεν περιλαμβάνονται στο βασικό κατασκευαστικό αντικείμενο της δεύτερης φάσης.
Η βόρεια προβλήτα, στο όριο με τη ναυταθλητική μαρίνα, υπάρχει ήδη και θα αναβαθμιστεί. Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία μιας νέας προβλήτας στο άλλο άκρο της ζώνης ανάπλασης.
Δίπλα σε αυτήν θα διαμορφωθεί μια μικρή παραλία με αμμουδιά, η οποία θα προστατεύεται από τη διάβρωση με τη βοήθεια της προβλήτας και δύο μικρών νησίδων μέσα στη θάλασσα. Οι προβλήτες θα έχουν μήκος περίπου 100 μέτρων και θα εμφανίζουν ελαφρά ανοδική κλίση, ώστε να περιορίζεται η επίδραση των κυματισμών.
Το σχέδιο φιλοδοξεί να αποκαταστήσει μια σχέση που έχει χαθεί εδώ και δεκαετίες: Την άμεση επαφή των κατοίκων των νότιων συνοικιών με το νερό. Για πρώτη φορά μετά την κατασκευή της λεωφόρου Ποσειδώνος, η Καλλιθέα και το Μοσχάτο θα αποκτήσουν τη δυνατότητα να συνδέονται λειτουργικά και όχι μόνο οπτικά με τη θάλασσα.
Περισσότερες ειδήσεις
Απορρίφθηκε η προσφυγή της κοινοπραξίας Aktor – Τομή για το Μητροπολιτικό Πάρκο Φαλήρου
